#ikzorg voor de toekomst van de thuiszorg

“Als we nu niks doen, hebben we in 2022 een tekort van 125.000 mensen in de zorg.” (1) Het aantal vacatures binnen de sector Zorg & Welzijn was eind 2018 het hoogste in 20 jaar.(2) Op de lange termijn is de situatie onhoudbaar, er moet iets gebeuren. Zo vond ook het ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport, te zien aan het aantal #ikzorg posters in de Nederlandse bushokjes. De urgentie is hoog maar een duurzame oplossing voor het probleem is nog niet gevonden. De aanpak van VWS richt zich op “meer kiezen voor de zorg, beter leren in de zorg en anders werken in de zorg” om zo de instroom van medewerkers in de zorg te verhogen. Zo ook in de thuiszorg, die om meerdere redenen te maken heeft met een steeds groter wordende vraag. Over ‘anders werken in de thuiszorg’ denken wij graag mee. Om te beginnen, waar komt die steeds groter wordende vraag vandaan?

 

Vergrijzing

Betere behandelingen en technologische ontwikkelingen zorgen ervoor dat we ouder worden. Ter illustratie, cijfers van het CBS laten zien dat de groep ouderen (80+) sinds 1950 meer dan verviervoudigde. Bovendien is een vijfde van de Nederlandse bevolking inmiddels ouder dan 65 jaar. We hoeven je waarschijnlijk niet uit te leggen dat ouderen ook de grootste zorggebruikers zijn. Bijna de helft van de totale zorguitgaven in Nederland was in 2018 toe te schrijven aan 65-plussers. Het percentage van de populatie van boven de 75 jaar dat in een verpleeghuis woont is sinds 1995 gehalveerd (van 16% naar 8%).(3) De trends van 2012 tot 2026 laten echter een stijging zien in het gebruik van thuiszorg.(4) Hoe dat zich verhoudt tot de kosten? Een derde van de totale zorguitgaven onder ouderen was in 2016 toe te schrijven aan de thuiszorg.(5)

Verandering in zorgvraag

Naast dat het aantal zorgvragers toeneemt, verandert ook de inhoudelijke zorgvraag. Het begrip ‘ziekte’ is opgerekt. Waar zorgconsumptie van oudsher vooral te maken had met acute ziekten (bijvoorbeeld infectieziekten), heeft zich dat in de loop van de tijd verplaatst naar chronische ziekten (bijvoorbeeld hart- en vaatziekten en diabetes). Van de 75-plussers heeft zelfs 90% een chronische ziekte, waarvoor het overgrote deel ook zorg consumeert.(6)

Technische ontwikkelingen

Door vernieuwde apparatuur en innovatieve e-health toepassingen is het mogelijk om ligduur in ziekenhuizen te verkorten, capaciteit efficiënter in te zetten en zorg te verplaatsen naar de thuisomgeving. Dat deze verschuiving gestimuleerd wordt vanuit het oogpunt van kostenbeheersing is slechts één kant van het verhaal. De andere kant van het verhaal is dat thuisbehandeling en/of verzorging simpelweg vaker mogelijk en vooral gewenst is. Vervanging van menskracht door techniek is in de langdurige ouderenzorg echter minder goed mogelijk. Waar de productiviteit binnen de gehele economie lijkt te stijgen, geldt dit niet in de langdurige ouderenzorg.(7) Hier zijn dus juist die handen aan het bed nodig, de handen waar een landelijk tekort aan is.

Met steeds meer mensen die thuiszorg nodig hebben, maar steeds minder mensen die thuiszorg kunnen leveren, moeten we onszelf de vraag stellen of we op de juiste manier naar gezondheid kijken. Lang werd gezondheid met name geïnterpreteerd als de afwezigheid van ziekte. Dit ‘medisch model’ zou echter bijdragen aan de medicalisering van de maatschappij en de gewenste zelfredzaamheid en kostenbeheersing niet stimuleren. Namelijk, als je niet gezond bent moet daar ‘iets’ aan gebeuren: eindeloze inzet van behandelingen, opnames, nieuwe medicijnen en technologieën. Daarbij, chronisch zieken vallen in deze definitie altijd buiten de categorie ‘gezond’. Zij hebben immers een aandoening. Maar is een oudere met goed gereguleerde diabetes type 2 altijd ‘ziek’?

Machteld Huber vindt van niet, en kwam met een nieuw model: ‘positieve gezondheid’. In haar concept stelt ze dat we patiënten niet vanuit hun ziekte moeten benaderen, maar vanuit “de mogelijkheid je aan te passen en zelf regie te blijven voeren in het licht van de speciale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven”. Het begint bij het belang van de patiënt, en wat hij of zij wil en nodig heeft. Positieve gezondheid combineert zes dimensies en hangt evenveel waarde aan elk van deze dimensies: lichaamsfuncties (1), mentale functies en beleving (2), de spirituele/existentiële dimensie (3), kwaliteit van leven (4), sociaal-maatschappelijke participatie (5) en dagelijks functioneren (6).(8)

Ook bij deze definitie van gezondheid zijn vraagtekens te zetten; is kwaliteit van leven (4), niet juist opgebouwd uit alle overige dimensies? Wat vinden we van het concept bij onwenselijke ‘aanpassingen’, zoals roken om stress te hanteren? En sluit deze brede definitie wel voldoende aan bij specialistische (ziekenhuis)zorg? Daar is immers een specialistische blik op bepaalde aandoeningen noodzakelijk. Of positieve gezondheid wel of niet de heilige graal is laten we in het midden. Een toepassing van dit concept in de thuiszorg – waar een generalistische blik juíst nodig is - lijkt ons van toegevoegde waarde.

De thuiszorg vormt een belangrijke spil tussen de ziekenhuiszorg, revalidatie, behandeling thuis en hetgeen er in de persoonlijke omgeving gebeurt. De zorgprofessionals kijken hier niet enkel naar het medische aspect, maar hebben een bredere blik. De thuiszorg is hiermee bij uitstek de plek die ‘positieve gezondheid’ kan inzetten om het welzijn van cliënten te verhogen doordat ze alle beschreven dimensies kunnen meenemen. Het is dé manier om cliënten centraal te zetten en hen meer autonomie te geven. Tevens zien wij hier een kans voor een meer preventieve manier van werken, die verdere stijging van de zorgvraag kan afremmen.

We gaan nog een stapje verder. Wij denken dat niet alleen de autonomie van cliënten bevordert kan worden door middel van het inzetten van positieve gezondheid, maar dat ook de professional gebaat is bij meer autonomie. Door niet enkel óver hen te praten, maar mét hen: wat is hun visie op de zorg die zij leveren en hoe kunnen zij die zelf mét hun collega’s bereiken? Geef professionals de ruimte na te denken en samen te werken binnen een zich ontwikkelende zorgmarkt. Professionals die de mogelijkheid krijgen hun eigen ideeën te ontwikkelen en aan te scherpen voelen zich meer betrokken en verbonden bij de organisatie en ervaren meer werkplezier en eigenaarschap. Dit draagt bij aan meer capaciteit binnen de thuiszorg – door een verminderde uitstroom. We verwachten dat zij hierdoor hun organisatie én de gehele sector minder snel zullen verlaten.

Kortom, meerdere (maatschappelijke) ontwikkelingen zorgen voor een toenemende vraag in de thuiszorg. De druk neemt toe maar de capaciteit om in de vraag te voorzien blijft – tot nog toe – achter. In de thuiszorg, meer dan waar dan ook, is het noodzakelijk dat alle levensgebieden worden meegenomen. Positieve gezondheid sluit daarop aan. Daarnaast doen zorginstellingen er goed aan te investeren in het werkgeluk van hun zorgprofessionals en zo hun aantrekkingskracht op de krappe arbeidsmarkt te verbeteren. De autonomie van de professional bevorderen en daardoor meer werkgeluk te realiseren, is daarvoor de juiste manier.

Auteurs: Lonneke van Keulen en Susanne Horn


(1) Rijksoverheid. (2018, 1 november). Publiekscampagne Ik Zorg van start. Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2018/11/01/publiekscampagne-ik-zorg-van-start

(2) Rijksoverheid. (2018, 14 december). Rapportage Commissie ‘Werken in de Zorg’. Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/brieven/2018/12/14/rapportage-commissie-werken-in-de-zorg-2018.

(3) de Jonge, Hugo. 2019. "A Vision for the Future: Innovations in Care for Older Adults in the Netherlands." AARP International: The Journal, vol.12: 72-77.

(4) Rijsoverheid (2018). Nederlandse zorgautoriteit. Monitor: Zorg voor ouderen 2018. P.33

(5) Rijksoverheid (2018). Nederlandse zorgautoriteit. Monitor: Zorg voor ouderen 2018. P.28

(7) Smid, B., Ter Rele, H., Boeters, S., Draper, N., Nibbelink, A., and Wouterse, B. (2014). Minder zorg om vergrijzing. CPB Netherlands Bureau for Economic Policy Analysis, The Hague.

(8) Insitute for positive health. Positieve gezondheid wat is het? Geraadpleegd van: https://iph.nl/positieve-gezondheid/